Zabytki Wasilkowa, a także inne ciekawe miejsca dostępne są w dziale WARTO ZOBACZYĆ.

W górnych warstwach piasku archeolodzy odnaleźli fragmenty glinianych naczyń pozostawionych przez ludność kultury trzcińskiej. Najprawdopodobniej z epoką brązu związana jest sensacja archeologiczna lat dziewięćdziesiątych w Polsce północno-wschodniej - zespół kopalń krzemienia odkryty w Puszczy Knyszyńskiej koło Rybnik. Jest on na terenie Polski najdalej wysuniętym na północ stanowiskiem archeologicznym tego typu. System kopalń tworzy kilkadziesiąt szybów wydobywczych, znajdujących się na polu górniczym o powierzchni około 4000 m2. Eksploatacją zespołu kopalń w Rybnikach mogła zajmować się licząca nawet kilkadziesiąt osób wyspecjalizowana grupa górników i kamieniarzy. Na terenie gminy w wyniku przeprowadzonych badań odkrytych zostało około pięćdziesięciu stanowisk archeologicznych. Ślady osadnictwa pradziejowego i wczesnohistorycznego odnalezione zostały w sąsiedztwie niemal każdej istniejącej współcześnie miejscowości. Nic natomiast nie wiadomo na temat początków osadnictwa słowiańskiego na wasilkowskiej ziemi.

Tereny Wasilkowa na przestrzeni wieków leżały na pograniczu wschodu i zachodu. W XI wieku należały do Rusi Kijowskiej. W roku 1140 weszły w skład Księstwa Włodzimierskiego, a w XIII wieku Księstwa Włodzimiersko-Halickiego. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o terenie, na którym później powstało miasto i starostwo wasilkowskie pochodzi z 1358 roku. Wtedy to książęta mazowiecki Siemowit III Trojdeniec i litewski Kiejstut zawarli ugodę dotyczącą rozgraniczenia Mazowsza i Litwy. Wasilkowskie tereny na wschód od ujścia Sokołdki (dziś rz. Czarna) do rzeki Sprząśli (obecnej rz. Supraś l)zostały w 1340 roku włączone do Litwy przez księcia Giedymina. Jednak wcześniej obszar ten należał do Mazowsza.Król Zygmunt August Pierwsza wzmianka o ostępie Wasilkowo: " deserta Wasilkowo" czyli puszcza (ostęp) Wasilków pochodzi z 1524 roku. Wtedy to Zygmunt I król Polski i Wielki Książę Litewski nadał swej małżonce Bonie puszcze w północno-wschodniej części Litwy. W tym czasie teren Wasilkowa nie był zamieszkały. Znajdowały się tu tylko "okoły" czyli ogrodzone miejsca służące do polowań.  Przełomową datą jest dzień 8 grudnia 1566 roku, kiedy to król Zygmunt August nadał Wasilkowowi prawa miejskie. Z dokumentu królewskiego wynika, że osada powstała na tzw. surowym korzeniu (tzn. w miejscu wcześniej nie zamieszkałym). Mieszczanie odtąd mieli sądzić się i rządzić według zasad prawa magdeburskiego, bez ingerencji urzędników hospodarskich. Wasilkowianie otrzymali również prawo do pobierania ceł i myt. Bardzo dokładnie zostały opisane także granice gruntów przydzielonych miastu. Istotnym było też to, że po upływie wolnizny (tzn. czasu bez płacenia podatków) obywatele Wasilkowa winni byli uiszczać tylko "goły czynsz", nie musieli zaś wykonywać żadnych dodatkowych prac na rzecz władcy. Nadał też miastu herb - głowę łosia - i prawo pieczętowania nim dokumentów miejskich. Przygotowaniem placów domowych i pól uprawnych dla przyszłych wasilkowian, wyrąbanych w puszczy Grodzieńskiej zajmował się z królewskiego polecenia starosta mielnicki i mścibohowski Hrehory Wołłowicz. Miasto zasiedlane było przez ludność pochodzącą z okolic Goniądza, Tykocina i Białegostoku.

W dwa dni po nadaniu praw miejskich w dniu 10 grudnia 1566 roku król Zygmunt August wydaje przywilej pozwalający na utworzenie parafii katolickiej i wyznacza pięć włók na folwark księżowski, a dziesięć na osadzenie poddanych chłopów.W następnym roku zbudowano pierwszy kościółek drewniany na wzgórzu na północ od miasta (w miejscu tzw. kościeliska obok kościoła pw. Przemienienia Pańskiego przy ul. Kościelnej). Jeszcze w tym samym wieku wasilkowską świątynię przeniesiono na plac naprzeciw południowo-zachodniego rogu rynku. Dziś, na tym miejscu wznosi się kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Matki Miłosierdzia. Pierwszym proboszczem tej parafii był ksiądz Mikołaj Komorowski. W dwa lata po nadaniu praw miejskich starostą wasilkowskim zostaje mianowany Hiob Prayetfuess, a od 1576 roku Łukasz Górnicki - jeden z najwybitniejszych polskich humanistów doby Odrodzenia, autor m. In. "Dworzanina". Najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Wasilkowa jest zaprojektowany w ramach pomiary włócznej renesansowy układ przestrzenny miasta. Centralnym jego punktem był rynek o znacznych rozmiarach 200x135 metrów. Z jego narożników wybiegały po dwie ulice - główne osie kompozycyjne przebiegały przez naroża, a nie przez środek rynku. Na jego środku znajdował się ratusz. Nad rzeką umieszczono dwór starościński (przy ulicy biegnącej na południe z południowo-wschodniego narożnika rynku - świadczy o tym jej nazwa: Dworna). Cerkiew umieszczono przy ulicy wybiegającej na wschód z północno-wschodniego narożnika rynku (dziś ul. Mickiewicza). Pierwsza wzmianka o cerkwi unickiej pochodzi z 1669 roku. W roku 1612 przez Wasilków w drodze na Litwę przejeżdżała królowa Konstancja Habsburżanka, żona Zygmunta III. W mieście nastąpiło jej powitanie przez starostę wasilkowskiego Piotra Wiesiołowskiego i panów litewskich. W połowie XVII wieku Wasilków zamieszkiwało około 500 mieszkańców, a w całym starostwie dalszych 400. Z tego okresu pojawiają się pierwsze zapisy o Żydach wasilkowskich, którzy osiedlili się tu z Choroszczy. Ważną datą w historii Wailkowa jest rok 1719, kiedy to unicki arcybiskup Kiszka poświęcił kaplicę nad źródełkiem w Świętej Wodzie. Zapis tego wydarzenia jest najstarszym znanym historykom dokumentem obrazującym dzieje Świętej Wody. Przed pierwszym rozbiorem Polski (1772 rok) w Wasilkowie liczącym około 1500 mieszkańców zamieszkiwało około 100 unitów (wyznania greckokatolickiego) i 150 Żydów. Pozostali mieszkańcy (poza nielicznymi innowiercami) byli wyznania rzymskokatolickiego. W mieście oprócz kościoła funkcjonowała unicka drewniana cerkiew, posiadająca patronat królewski, pod nieznanym dziś wezwaniem (parafia należała do Unickiej Diecezji Metropolitalnej Kijowsko-Wileńskiej, do dekanatu knyszyńskiego). Jedyna w owym czasie cerkiew prawosławna znajdowała się w Zabłudowiu.

Po III rozbiorze Polski Wasilków zostaje włączony do białostockiego departamentu Nowych Prus Wschodnich,Cerkiew prawosławna św. św. Ap. Piotra i Pawła w Wasilkowie a od 1807 roku na mocy traktatu w Tylży do zaboru rosyjskiego. Władze carskie rozpoczęły akcję rusyfikacyjną. Jednym z jej objawów było wydanie w 1839 roku przez cara Mikołaja I dekretu likwidującego kościół unicki. Podobnie jak w innych miastach, tak i w Wasilkowie majątek unicki ( w tym Święta Woda) przekazany został kościołowi prawosławnemu. Przed 150 laty dnia 22 maja 1853 roku wyświęcona została przez biskupa wileńskiego Józefa Siemaszko murowana cerkiew usytuowana przy drodze z Białegostoku do Grodna w południowo-wschodniej części rynku. Cerkiew zbudowano na terenie podmokłym. W celu utwardzenia gruntu wbito drewniane pale i położono kamienie na zaprawie wapiennej. Dzwonnicę o unikalnej architekturze, będącą jednocześnie bramą wejściową, zbudowano dwadzieścia lat później.Cerkiew wraz z dzwonnicą , jako jeden z czterech obiektów na terenie gminy wpisana jest do rejestru zabytków Cerkiew prawosławna św. św. Ap. Piotra i Pawła w Wasilkowie

Kolejnym bardzo ważnym wydarzeniem był udział mieszkańców Wasilkowa w Powstaniu Styczniowym, którzy walczyli w oddziałach por. Piszczatowskiego. Na skutek carskich represji doszło do aresztowania w 1864 roku proboszcza wasilkowskiego ks. Ludwika Lebiedzińskiego, oskarżonego o pomoc powstańcom, jak też zamknięcie kościoła pw. "Świętej Trójcy" (przy ul. Kościuszki), a następnie jego rozebranie. Około 1880 roku Wasilków liczył już 3880 mieszkańców. W mieście funkcjonowało 12 zakładów włókienniczych (10 z nich właścicielami byli Żydzi) i po jednym w przedmieściach - Jakimach, Woroszyłach i Sochoniach. Największy zakład włókienniczy A. Wołkowyskiego zatrudniał 97 robotników, natomiast tkalnia I. Barasza - 91 robotników. Łącznie wszystkie zakłady zatrudniały około 300 osób. W 1883 roku konsekrowano nowowybudowany murowany kościół pw. Przemienienia Pańskiego przy ulicy Kościelnej. Tragiczną data w historii miasta jest dzień 5 maja 1895 roku, kiedy to wielki pożar strawił prawie połowę Wasilkowa. Pożar powstał około południa na strychu Żydówki Rajchli Berszgorn przy ul. Dwornej, a powodem był zły stan techniczny komina. Pożar pochłonął 10 ofiar śmiertelnych, w większości dzieci. W końcu XIX wieku w Wasilkowie zamieszkiwało 3918 osób, z tego: 1936 katolików (49,8%), 1470 wyznania mojżeszowego (38%) oraz 430 prawosławnych (11%).